Als er één boek is dat ik vorig jaar heb gelezen en waarvan ik zou willen dat iedereen het leest, dan is dat The Gender Knot: Unraveling Our Patriarchal Legacy. Hij was oorspronkelijk gepubliceerd in 1997 (mijn geboortejaar, toevallig), maar ik heb de derde editie uit 2014 gelezen. Het boek bespreekt de werking van patriarchale systemen, het ontstaan ervan, de barrières om het systeem te wijzigen en in het laatste hoofdstuk ook concrete dingen die wij kunnen doen om ooit – hopelijk – échte systemische verandering te realiseren.
In dit blogartikel wil ik alvast wat concepten en stellingen introduceren om je een beeld te geven van wat je van het boek kunt verwachten, en om je aan het denken te zetten. Vooral als je eerste gedachte bij de titel ‘ugh, het “patriarchaat”, daar gaan we weer…’ is, dan wil ik van je vragen om dit met een open geest te lezen. Wie weet, misschien verrast het je 🙂
Ik heb voor het overzicht een inhoudsopgave toegevoegd. Laten we beginnen!
Wat is een patriarchaat?
The Gender Knot stelt dat een samenleving patriarchaal is in de mate waarin het mannelijk privilege aanmoedigt door (1) male dominated, (2) male identified en (3) male centered te zijn en door (4) georganiseerd te zijn rond een obsessie met controle.1 Hieronder leg ik elk kenmerk kort uit.
Mannen met macht
Het eerste kenmerk is dat de samenleving gedomineerd is door mannen. Dat betekent niet dat álle mannen van die macht genieten. Sterker nog, de meeste mannen ervaren dat niet. Wat dit punt inhoudt, is dat machtsposities (politiek, economisch, juridisch, religieus, educatief, militair, huiselijk) voornamelijk door mannen worden bekleed.2 Je kunt het zo zien: hoe hoger je op de hiërarchische ladder klimt, hoe meer mannen je tegenkomt.
Zelfs als vrouwen in staat zijn om zich aan de top te begeven, wordt hun kunde in twijfel getrokken. Natuurlijk kunnen vrouwen macht naar zich toe trekken en sommige vrouwen zijn machtiger dan de gemiddelde man ooit zal zijn, maar zij vallen juist op omdat het ongebruikelijk is.3 Volgens de Volkskrant staan er bijvoorbeeld slechts vier vrouwen in de top 25 invloedrijkste personen in Nederland: Laura van Geest (plaats 10), Kajsa Ollongren (plaats 14), Louise Fresco (plaats 20) en Louise Gunning-Schepers (plaats 24).4 Van de tien rijkste Nederlanders in 2024, volgens Geldzaken, is slechts één een vrouw.
Mannen als standaard
Het tweede kenmerk is wellicht een vage: de samenleving identificeert zich met mannen? Hoe? Het houdt vooral in dat onze culturele ideeën over wat goed, wenselijk en normaal is, cultureel geassocieerd zijn met hoe we over mannen en mannelijkheid denken, en dat mannen als de norm – de standaard voor mensen in het algemeen – worden gezien.5
Het is terug te vinden in onder andere taalgebruik – we gebruiken “hij” om naar mensen in het algemeen te verwijzen – en religie – elke monotheïstische religie vereert een mannelijke God, wat vrouwen wegzet als de Ander.6 Het werkt zelfs door in wetenschappelijk onderzoek. Denk bijvoorbeeld aan de kenniskloof in de geneeskunde. Hoewel vrouwen de helft van de mensheid vormen, is er weinig onderzoek naar onze lichamen gedaan: welk effect medicijnen hebben, welke symptomen we bij bepaalde aandoeningen ervaren, hoe we aandoeningen kunnen behandelen die disproportioneel of alleen bij vrouwen voorkomen, enzovoort.
Een ander aspect van identificatie met mannen is dat de culturele beschrijving van mannelijkheid overeenkomt met de kernwaarden van de samenleving zelf. Bijvoorbeeld: controle, kracht, autonomie, rationaliteit, besluitvaardigheid en het vermogen om onder druk het hoofd koel te houden.7 De machtige vrouwen genoemd bij het vorige kenmerk hebben hun positie vaak gekregen door waarden te belichamen die cultureel als mannelijk worden bestempeld, nog beter zelfs dan de mannen om hen heen.8
De waardering van vrouwen en vrouwelijkheid neemt een andere vorm aan. Ze worden onder meer geprezen voor hun schoonheid, die gecontroleerd wordt op een manier die de waarde ervan ondermijnt. Verder is er een sterke culturele romantisering van vrouwen in het algemeen en moeders in het bijzonder, ook al heeft dat weinig invloed op hoe vrouwen in hun dagelijks leven worden gezien en behandeld.9
Mannen als focus
Het derde kenmerk is dat de samenleving mannen als middelpunt neemt. Er is vooral aandacht voor mannen en jongens en wat zij doen. Dit is wellicht het beste te zien in media. Verhalen over mannen dienen ertoe de menselijke ervaring te representeren.10 Verhalen over vrouwen, daarentegen, representeren de vrouwelijke ervaring. Toen ik de MA westerse literatuur in Leuven deed, kwam dit ook ter sprake: een mannelijk hoofdpersoon is universeel en een vrouwelijk hoofdpersoon particular, ofwel specifiek. Hetzelfde is terug te zien bij witte personages (universeel) tegenover gekleurde personages (particular) en de auteurs zelf worden hier ook in meegenomen.
Hoewel er veel verhalen over vrouwen zijn, worden die op basis daarvan ook makkelijk weggezet, niet serieus genomen. Hoeveel moeite je er soms voor moet doen om een man ervan te overtuigen dat een “meisjesfilm” het kijken waard is…
Verder toont onderzoek aan dat mannen gesprekken domineren door meer te praten, vaker te onderbreken en controle uit te oefenen op het gespreksonderwerp.11 Het is ironisch dat het stereotype doet geloven dat juist vrouwen de “kletskousen” zijn.
Alles onder controle
Het vierde kenmerk vond ik zelf het meest verrassend, simpelweg omdat ik er nooit zo bij stil had gestaan: de samenleving is georganiseerd rond een obsessie met controle. Er wordt aangenomen (en verwacht) dat mannen altijd de controle hebben, dat ze niet emotioneel zijn (alleen woede is toegestaan), dat ze zichzelf presenteren als onkwetsbaar, autonoom, zelfstandig, sterk, rationeel, logisch, disgepassioneerd, deskundig, altijd in het gelijk en aan het roer van elke situatie, met name situaties waar vrouwen bij betrokken zijn.12
In essentie is controle niet iets slechts, maar het kan te ver gaan, vooral als het niet alleen iemands sociale leven vormt maar ook diens innerlijke belevingswereld. Om iets te beheersen, moeten we het zien als een ‘ander’ gescheiden van onszelf. Zelfs als we controle uitoefenen op onszelf, moeten we onszelf mentaal splitsen in een ‘mij’ die beheerst wordt en een ‘ik’ die aan het roer staat. Als we andere mensen beheersen, moeten we die controle rechtvaardigen en onszelf beschermen tegen de bewustwording van welk effect dat op hen heeft.13
Niet het individu, maar de spelregels
Iets wat Johnson veel benadrukt, is dat het patriarchaat een sociaal systeem is. Kritiek op het patriarchaat wordt veel te vaak gezien en behandeld als kritiek op mannen. Het gaat echter niet om individuen. Hoewel wij als individuen systemen in stand houden, zíjn wij niet het systeem.
Iedereen neemt deel aan het patriarchaal systeem, al verschillen de voorwaarden waarop mannen en vrouwen dit doen. Johnson vergelijkt dit met de deelname van arbeiders aan het kapitalistisch systeem. Ze nemen niet deel als gelijken aan de kapitalisten die hun arbeid kopen, of op voorwaarden die zij zelf zouden hebben gekozen als ze een keuze hadden gehad. Toch kan kapitalisme niet functioneren zonder de arbeiders die het onderdrukt.14
De weg van de minste weerstand
Onze deelname wordt gevormd door socialisatie (het proces waarbij we ideeën, normen en waarden uit onze omgeving – thuis, school, media, religie, etc. – internaliseren en leren om ons te gedragen op een manier die onze omgeving goedkeurt)15 and paths of least resistance, ofwel keuzes die wij bewust of onbewust maken omdat ze de minste weerstand uit onze omgeving opwekken. Bijvoorbeeld, als iemand een seksistische, racistische of homofobische grap maakt, is de weg van minste weerstand meestal om mee te lachen of te zwijgen. Om geen ‘probleem’ te maken van een ‘onschuldige’ grap.
Als we echter openlijk een ander pad kiezen, maken we zowel de weg van de minste weerstand die anderen volgen, als de mogelijkheid om iets anders te kiezen, zichtbaar.16
[Dit is mijn eigen vertaling vanuit het Engels, geen officiële vertaling.]
Iedereen is gierig in Monopolie
Johnson weet de werking van deze ‘wegen van minste weerstand’ bijzonder goed uit te leggen, door het te illustreren met monopolie. Monopolie is een systeem van ideeën (waaronder de spelregels), materiële elementen en rollen voor de spelers. Het heeft weinig zin om het gedrag van spelers te verklaren op basis van hun specifieke persoonlijkheid en motivaties.17 De meeste spelers vertonen gedrag dat ze buiten de context van het spel niet zouden vertonen.
Waarom verandert ons gedrag? Niet omdat we stiekem toch gierige, meedogenloze personen zijn, maar omdat het spel wegen van minste weerstand bevat die bepaald gedrag en bepaalde waarden definieert als gepast en verwacht.18 Monopolie moedigt je aan om zo veel mogelijk geld en vastgoed te verzamelen ten koste van de andere spelers, want dat is hoe je wint. Als je een andere speler geen huur laat betalen omdat hij of zij bijna blut is, heb jij dadelijk misschien niet meer genoeg geld over en verlies je.
In mijn vriendengroep zijn we vooral enthousiast over coöperatieve spellen, maar soms willen we nog weleens onze vriendschap op de proef stellen. Ons gedrag in het Stardew Valley bordspel en een potje Monopolie verschilt enorm. De meest empathische persoon in onze groep wordt een meedogenloze kapitalist (en ze wint vrijwel elk potje).
We kunnen het gedrag van spelers niet begrijpen zonder te letten op welk spel ze spelen. We kunnen evenmin het spel begrijpen zonder te erkennen dat het meer is dan de gedachten en gevoelens van de spelers. Hetzelfde geldt voor sociale systemen zoals het patriarchaat.19 De aandacht ligt meestal op het veranderen van individuen en niet systemen, waardoor de status quo in stand wordt gehouden. Problemen die door sociale systemen ontstaan, kunnen we niet oplossen zonder de systemen te veranderen.20
Het probleem van geweld
Johnson benadrukt ook het duidelijke verband tussen het alomtegenwoordige seksuele geweld tegen vrouwen en een patriarchale omgeving die controle en dominantie in mannen sterk waardeert. Geweld is een middel voor controle en controle wordt gezien als masculien en van hoge waarde binnen een patriarchale cultuur. Patriarchaten maken hiermee niet alleen het geweld van mannen onvermijdelijk, maar wortelen het ook in een obsessie met controle die ver boven de individuele geweldplegers uitstijgt.21
Johnson benoemt zijn eigen deelname als volgt:
Ongeacht of ik, als individuele man, iemand verkracht, ben ik verbonden met het patroon van geweld waarin andere mannen dat doen. Ik ben ermee verbonden omdat ik deelneem aan een samenleving die het seksueel domineren, objectiveren, en uitbuiten van vrouwen – wat seksueel geweld als gedragspatroon normaliseert en ondersteunt – aanmoedigt.22
[Dit is mijn eigen vertaling vanuit het Engels, geen officiële vertaling.]
Zo beschrijft Johnson verschillende manieren waarop die deelname zich manifesteert, ook al moedigt hij het geweld niet aan: vrouwen kunnen hem vrezen en zijn mening of beslissing daarom accepteren, omdat hij een man is, of ze kunnen hem opzoeken in de hoop dat hij hen tegen andere mannen beschermt, of ze beperken hun bewegingsvrijheid om risico’s te beperken waar hij niet over na hoeft te denken. Al die zaken beïnvloeden hoe hij denkt, zich voelt en zich gedraagt.23
De kracht van angst
In tegenstelling tot controle, is angst wellicht een van de krachtigste en voornaamste drijfveren van de mens, nog dieper geworteld dan hebzucht, verlangen, lust, en zelfs liefde. Er is niets dat ons zo erg kan vervormen als angst, niets dat ons in dezelfde mate kan aansporen om alles wat we koesteren achter te laten, om anderen te onderdrukken en geweld aan te doen – angst voor de dood, voor verlies, voor pijn, voor schaamte of afwijzing. En de sterkste systemen van onderdrukking zijn georganiseerd op manieren die angst aanwakkeren.24
[Dit is mijn eigen vertaling vanuit het Engels, geen officiële vertaling.]
Angst is niet voor niets de voornaamste emotie waar onze amygdala om bekendstaat. De amygdala is onderdeel van het limbisch systeem van de hersenen. Het is er onder andere om gevaar te herkennen en kan je vecht-vlucht-bevries-reactie activeren. Het speelt ook een rol bij het opslaan van herinneringen gekoppeld aan emoties, vooral angst, om in de toekomst te raadplegen en effectiever op gevaar te reageren. Dat is niet iets wat Johnson schreef, maar ik wilde het als extra context meegeven XD
Controle als de bron van én de oplossing voor angst
De behoefte aan controle komt voort uit angst. Controle zou angst moeten verminderen, maar het geeft valse hoop. Hoe meer controle je hebt, des te meer vrees je die controle te verliezen (macht is in essentie instabiel), wat een nog sterkere behoefte aan controle geeft. Zo kom je vast te zitten in een negatieve spiraal. Volgens Johnson is deze controle-angst-spiraal de kern van patriarchale systemen.
Om deze kern ligt vervolgens de voedingsbodem die Johnson de Great Lie noemt. Het is de leugen dat het antwoord op je levensbehoeftes ligt in loskoppeling, competitie en controle, hoewel wij als mensen juist behoefte hebben aan verbinding, delen en samenwerking.25
Mannen worden door die Great Lie gescheiden van wat zij het meest nodig hebben. Ze worden aangespoord om onafhankelijk te zijn, losgekoppeld van anderen. Hoewel er niets mis is met het vermogen om zelfstandig te zijn, zijn mensen van nature sociaal en ons bestaan is fundamenteel relationeel.26
De mate van onafhankelijkheid die patriarchale systemen van mannen eisen, verloochent onze aard.
De plek van vrouwen in het patriarchaat
Die negatieve spiraal van controle en angst komt met name naar voren in de relaties van mannen onderling, meer dan in hun relaties met vrouwen. Andere mannen zijn degenen die jou immers je status als ‘man’ geven en kunnen ontnemen.27 Hoe vaak je wel niet hoort wat er wel of niet past bij een échte man…
Hoewel vrouwen vaak als zondebok worden gebruikt als een man met zichzelf in de knoei zit, hebben zij slechts een indirecte rol in de mannelijkheidskwestie. De mening van vrouwen is irrelevant als de mannelijkheid van onze hypothetische man niet door andere mannen wordt erkend.28
Wat is dan precies de plek van vrouwen in dit systeem? Johnson beschrijft vier manieren waarop vrouwen een rol spelen in de competitie van mannen waar het patriarchaat om draait.
- Vrouwen dienen ertoe de status van mannen in de ogen van andere mannen te verbeteren.29
- Vrouwen dienen het idee te steunen dat mannen en vrouwen fundamenteel van elkaar verschillen, zodat er een duidelijk terrein van masculiniteit is waarop mannen met elkaar kunnen concurreren.30 Ofwel, ze dienen ter contrast.
- Vrouwen dienen de patriarchale illusie dat mannen autonoom en onafhankelijk zijn te steunen.31
- Vrouwen dienen ertoe de afkeer die mannen voelen omdat ze onderhevig zijn aan controle van andere mannen, in te perken. Die afkeer mag de mannelijke solidariteit die essentieel is voor het patriarchaat immers niet overstemmen. Vrouwen worden gebruikt als compensatie met de verwachting dat zij voor mannen zullen zorgen.32
Wanneer mannen zich ongeliefd of losgekoppeld voelen, is het makkelijker om vrouwen ervan te beschuldigen dat ze niet genoeg liefde aan hen geven dan om na te denken over mannen hun eigen vervreemding van het leven (…) Wat mannen missen is hun niet door vrouwen ontnomen, en het is niet aan vrouwen om het terug te geven.
[Dit is mijn eigen vertaling vanuit het Engels, geen officiële vertaling.]
Feminisme
Feminisme wordt in de media veel verdraaid en helaas hoor ik vaak genoeg vrouwen zeggen: ‘Ik ben geen feminist, hoor, maar…’ Alsof een feminist zijn iets slechts is. Eerlijk gezegd vind ik zulke opmerkingen een klap in het gezicht van alle vrouwen die hun leven hebben geriskeerd om de rechten te verwerven die wij nu gewend zijn, en de vrouwen die nu wereldwijd strijden omdat hun rechten (weer) worden ontnomen.
De meeste mensen hebben zich niet in feminisme verdiept. In sommige gevallen is de verwachting dat feministen van een mug een olifant maken, wat meestal gevoed wordt door berichtgeving die vertekende stellingen zonder context deelt. Men mist het punt en wil geen moeite doen om het te begrijpen. In andere gevallen zien ze feministen als radicale mannenhaters.
Johnson bespreekt de manier waarop feminisme wordt aangevallen omdat het de status quo uitdaagt, en legt meerdere stromingen van het feminisme uit, waaronder liberaal en radicaal feminisme. Feminisme wordt meestal gezien als een verzameling ideeën (vooral meningen over maatschappelijke problemen), maar Johnson behandelt het als een manier van denken, de wereld observeren, vragen stellen en antwoorden zoeken, die tot specifieke meningen kan leiden maar niet bestaat uit die meningen zelf.33
Liberaal feminisme
Liberaal feminisme negeert over het algemeen het patriarchaat en behandelt mannelijk privilege als een individueel probleem34 dat in stand wordt gehouden door onwetendheid, slechte socialisatie en beperkte toegang tot mogelijkheden. Het draait vooral om gelijke kansen en keuzevrijheid als basis voor het welzijn van individuen en daagt daarom stereotypes uit en eist gelijke behandeling. De oplossing die zij aandragen, is om de barrières die vrouwen in hun vrijheid beperken te verwijderen.35
Johnson bekritiseert de focus van liberaal feminisme op het recht van vrouwen om te doen wat mannen doen zoals mannen het doen, in plaats van zich af te vragen of mannen die dingen zelf zouden moeten (kunnen) doen. Om dit te illustreren noemt hij Naomi Wolf die tegen Audre Lorde’s stelling – “The Master’s tools will never dismantle the Master’s house” – in ging en stelde dat patriarchale machtsvormen kunnen worden gebruikt om het patriarchaat te bestrijden. Liberaal feminisme is niet zozeer bezig met het ontmantelen van het huis van de meester, maar eerder met toegang krijgen tot het huis. Wolf beschrijft bovendien nooit wát het huis van de meester is door te beschrijven hoe het patriarchaat werkt.36
Radicaal feminisme
Radicaal feminisme wordt wellicht het meest geassocieerd met mannenhaat. Het woord ‘radicaal’ geeft mogelijk de verkeerde verwachtingen. ‘De wereld zou beter af zijn zonder mannen,’ is niet radicaal feministisch gedachtegoed. Johnson stelt dat het doel van radicaal feminisme is om het patriarchaat te begrijpen in relatie tot geschiedenis en sociale contexten die helpen te verklaren waar het vandaan kwam en vooral ook waarom het in stand blijft en ons zo diep beïnvloedt.37
Een paar aannames van het radicaal perspectief die Johnson noemt, zijn:
- Het patriarchaat bestaat, en komt niet voort uit culturele tradities.
- Het patriarchaat plaatst mannen en vrouwen tegenover elkaar, ongeacht wat zij er als individuen van vinden.
- Het patriarchaat is het eerste systeem van onderdrukking en de voorvader van de religie van controle, macht en angst die als model dient voor alle andere vormen van privilege en onderdrukking.
- Het patriarchaat is het diepst gewortelde en en meest alomtegenwoordige systeem van privilege. Het is ook het meest resistent tegen verandering. Het manifesteert namelijk in elk aspect van het sociale leven.38
Johnson hecht belang aan de verschillen tussen liberaal en radicaal feminisme omdat ze zich focussen op verschillende soorten vragen en problemen. Zodoende leiden ze tot verschillende soorten antwoorden en oplossingen.39 Liberaal feminisme is een nodige eerste stap, maar kan het systeem door zijn focus op individuen niet veranderen. Daarom hebben we radicaal feminisme, die focust op het systeem om het patriarchaat bij de wortels aan te pakken.40
Lang verhaal kort…
Dit is in ware Kirsten-stijl bijna een soort paper geworden… Oeps. Kortom, het is een ontzettend interessant boek en wat ik hier heb beschreven is slechts het topje van de ijsberg. In veel boeken die ik heb gelezen, wordt patriarchaat nooit echt gedefinieerd, dus dit boek heeft me geholpen om een beter begrip van de werking van het systeem te krijgen.
Ik was het tegengekomen als theoretisch kader voor een analyse van Pop Culture Detective: Patriarchy According to The Barbie Movie. Vervolgens heb ik het gekocht en gelezen als onderzoek voor mijn manga. Het hele boek zit nu vol met aantekeningen, haha.
Ben je enthousiast geworden? Ga het vooral lezen. Het is echt verrijkend! Houd er wel rekening mee dat er tot dusver geen Nederlandse vertaling is gemaakt. Je zou het dus in het Engels moeten lezen. Hij is onder andere op Bol te bestellen.
Veel leesplezier! 😉
Bronnen en voetnoten
Johnson, Allan G. The Gender Knot: Unraveling Our Patriarchal Legacy. Temple University Press, 2014.
Meulmeester, Rik de. Dit zijn de 10 rijkste Nederlanders in 2024. Geldzaken. Bekeken op 25 mei 2025. https://geldzaken.nl/rijkste-nederlanders-2024
Volkskrant. De Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders. Bekeken op 25 mei 2025. https://www.volkskrant.nl/kijkverder/VKTop200301113/
- Allan G. Johnson, The Gender Knot (Temple University Press, 2014), 5-6. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 6. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 6. ↩︎
- Hier wil ik wel een kanttekening bij plaatsen: het is mij niet duidelijk in welk jaar deze lijst is opgesteld. De kans is dus aanwezig dat hij niet actueel is. Ik denk dat hij desondanks goed kan dienen ter illustratie. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 7. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 10. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 7. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 8. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 7. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 10. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 11. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 13. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 14. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 28. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 29. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 232 ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 33. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 33. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 34. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 42. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 46-47. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 47. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 47. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 50. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 52. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 52. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 53. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 53. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 56. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 57. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 57. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 58. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 104-105. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 107. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 106. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 109. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 111. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 112. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 113. ↩︎
- Johnson, The Gender Knot, 115. ↩︎